Fedora hakkında daha fazla

Bir zamanlar yaptığım Ubuntu Admin gibi Fedora için de sık kullanılan işlemlerin bir listesini yapmak istedim. Zamanla buraya daha fazla şey eklemem muhtemel.

Grub
En sık ihtiyaç duyduğum grub2 güncellemesi ile ilgili komutlar. Diyelim ki Fedora, sda3'te kurulu. Bu disk bölümünün başına grub2'yi yazmak için kullanılabilecek komut:

grub2-install /dev/sda3

Grub2 yapılandırmasını tekrar yapmak için (menüyü tekrar oluşturmak)

grub2-mkconfig -o /boot/grub2/grub.cfg

UEFI bir sistemde ise bu komut şöyle olmalı:

grub2-mkconfig -o /boot/efi/EFI/grub.cfg

Grub2'nin varsayılan ayarları /etc/default/grub dosyasındadır, menünün görüntülenme süresi, seçim yapılmaz ise varsayılan olarak menüdeki hangi öğe ile devam edileceği gibi. Örnek bir /etc/default/grub dosyası:

GRUB_TIMEOUT=5
GRUB_DISTRIBUTOR="$(sed 's, release .*$,,g' /etc/system-release)"
GRUB_DEFAULT=saved
GRUB_DISABLE_SUBMENU=true
GRUB_TERMINAL_OUTPUT="console"
GRUB_CMDLINE_LINUX="rhgb quiet"
GRUB_DISABLE_RECOVERY="true"

Görüldüğü gibi GRUB_DEFAULT=saved diye bir durum var. Saved hangisi diye düşünmeden şu komut ile bakabiliriz:

grub2-editenv list

ya da /boot/grub2/grubenv dosyası (UEFI sistemlerde /boot/efi/EFI/fedora/grubenv) dosyasının içinde yazar.

Özelleştirilebilen betikler de /etc/grub.d klasöründe bulunur.

Özellikle birden fazla işletim sisteminin yüklendiği durumlarda GRUB ile ilgili sorunlar yaşanabilir. Eğer açılışta grub menüsü görünmüyorsa

grub2-instsall /dev/sda

ile diskin başına grub stage 1'i yazmak gerekir. Eğer menü görünüyor, ama sonrasında bir hata alınıyorsa

grub2-mkconfig -o /boot/grub2/grub.cfg

ile grub yapılandırılması tekrar oluşturulmalıdır. Eğer o hata ekranında kaldıysak e'ye basarak düzenleme moduna girebilir, ya da c'ye basarak etkileşimli kabuğa (interactive shell) girmek olabilir. Etkileşimli kabuğa girdikten sonra ls ile mevcut disk bölümlerini görmek isteyebiliriz. Burada dikkat edilecek nokta, disklerin 0'dan, bölümlerin 1'den başlayarak numaralandırılmış olması. Hedef disk bölümünü seçtikten sonra

set root=(hd0,msdos3)

komutuyla /dev/sda3'e root olarak belirleyebiliriz. Bundan sonra da kernel ve initrd'yi belirlemek gerek. Bunun için de (yine sda3'de olduğunu varsaydığımız vmlinuz ve initrd için)

linux /boot/4.15.9-300.fc27.x86_64 root=/dev/sda3 rhgb quiet
initrd /boot/

Son aşama olarak sistemi tekrar açma komutu vermek gerek.

boot

Sistem açıldıktan sonra da grub'ı tekrar yazmak için

grub2-install /dev/sda

yazmayı unutmamak gerek [1], [2].

Bazen de bir CD/USB ya da diskteki ikincil durumda (grub açısından) bulunan linux kurulumundan grub'ı onarmak gerekebilir. Bunun için şu adımlar izlenebilir:

- Önce hedef disk bölümünü mount etmek gerek.

mount /dev/sda3 /mnt

Eğer /boot ayrı bir bölüm ise bunu da

mount /dev/sdaX /mnt/boot

ile bağlamak gerek.

- Ardından canlı sistemin (şu anda açık olan) /dev klasörü ile hedef sistemin /dev klasörü arasında bir bağ kurmak gerek

mount --bind /dev /mnt/dev

- Root'u geçici olarak /mnt olarak değiştirelim

chroot /mnt

- Şu anda grub'ı tekrar yazabiliriz

grub2-install /dev/sda

- İşimiz bittikten sonra önce chroot'tan çıkmak, sonra da mount edilen klasörleri unmount etmek gerek:

exit
umount /mnt/dev
umount /mnt/boot (ayrıca mount edildiyse)
umount /mnt

Repoları Yönetmek
Ubuntu'ya kıyasla varsayılan depolarında daha az yazılım var, Fedora'nın. Bunun sebebi de özgür yazılıma olan daha sıkı bağlılığı. Eğer özgür olmayan yazılımları da kurmak isterseniz Fedora'da bazı ek repository'leri eklemek gerek. Repoların bilgileri /etc/yum.repos.d klasöründe tutulur. dnf ile de bir depo listesi çekilebilir:

dnf repolist

kullanılabilir.Eğer repository'lerden birini geçici olarak kapatmak (kalıcı olarak silmek değil) istersek

dnf config-manager --set-disabled <repo-id>

kullanılabilir. repo-id, dnf repolist komutu ile elde edilen listenin ilk sütunundaki veri alanıdır. Tekrar etkinleştirmek için ise

dnf config-manager --set-enabled <repo-id>

kullanılabilir. Repository'yi tamamen silmek için ise /etc/yum.repos.d klasöründeki ilgili kaydı silmek gerekir.

Dnf-Makecache
Bilgisayarım her açıldığında software center, komut satırından yazdığım dnf check-update komutundan bağımsız olarak arka planda güncellemeleri kontrol ediyordu. Ben de güncellemeleri kendim kontrol takip ettiğimden, software center'ın (dnf-makecache adında bir hizmet) ayrıca takip etmesine gerek olmadığını düşünüp bu hizmeti kapattım:

sudo systemctl stop dnf-makecache.timer
sudo systemctl disable dnf-makecache.timer

Firewall
Güvenlik durumunun durumunu şu şekilde sorgulayabiliriz

$ firewall-cmd --state
running

Yapılandırma ile ilgili daha fazla bilgi için şu veya bu sayfalar güzel.

Çalışan uygulamanın sürecini bulmak
Çalışan bir uygulamaya (pencere) ait sürecin hangisi olduğunu bulmak için komut satırından önce:

$ xprop _NET_WM_PID

komutunu vererek seçiciyi başlatmak lazım. Seçici başlayınca farenin oku bir artı işaretine dönüşecek. Daha sonra tıkladığımız pencereye ait sürecin ID'si görüntülenecek. Örneğin XFCE masaüstünde boş masaüstüne tıkladığımda

_NET_WM_PID(CARDINAL) = 1384

çıktı. Sonra

$ ps -p 1384 -o pid,command

kullanarak 1384 pid'li sürecin hangisi olduğunu bulabilirim.

Alternatif olarak bir de şu sayfada önerildiği gibi xdotool kullanılabilir:

$ xdotool selectwindow getwindowpid

Bu da, tıklanan pencerenin pid'sin verecek. Bunlar X window manager için geçerli. Wayland'de xdotool yerine wtype kullanılabilir, denemedim. Ayrıca şu sayfada lg (looking glass) önerilmiş.

Açılış performans görüntüleme
Her bilgisayar yavaştır. Herkes bilgisayarını hızlandırmak ister. Açılışta bilgisayarın nerelerde zaman harcadığını incelemek için yapılabilecek:

$ systemd-analyze

Startup finished in 1.053s (kernel) + 4.058s (initrd) + 34.774s (userspace) = 39.885s
graphical.target reached after 28.225s in userspace

Buradan görüldüğü üzre bilgisayarımın kullanıma hazır hale gelmesi 39,885 saniye sürmüş. Bunun 34 küsur saniyesi benim kullanıcı seviyesindeki işlemlerim için harcanmış. Biraz daha fazla bilgi isteyip süreçler/hizmetlerden birini "suçlamak" için

$ systemd-analyze blame

Bu şekilde en çok zaman nereye harcanmış şu şekilde bir liste çıkar:

         12.888s firewalld.service
         11.540s accounts-daemon.service
          7.707s rtkit-daemon.service
          7.439s avahi-daemon.service
          7.410s systemd-logind.service
          7.397s abrtd.service
          7.380s livesys-late.service
          7.378s initial-setup.service
          7.156s NetworkManager-wait-online.service
          6.907s lvm2-monitor.service

Bunların azaltılması ve açılışın daha hızlı hale getirilmesi tamamen başka bir konu. Bu gibi konularda güzel bir kaynak olarak arch-wiki sayfası görülebilir. Ama genel olarak eğer kullanılmıyorsa şu hizmetler önce durdurulup sonra devre dışı bırakılabilir:

bluetooth.service (bluetooth cihazlara bağlantı)
ModemManager.service (bir modem üzerinden bağlantı oluşturma)
abrtd.service (hata bildirme hizmeti)
cupsd.service (yazıcı ve çıktı alma işleri)
accounts-daemon.service (kullanıcı hesabı işleri, bkz [3])
avahi-daemon.service (ağ sıfır yapılandırma hizmeti, bkz [3])

Örnek hizmet durdurma:

sudo systemctl stop bluetooth.service

Örnek hizmet devre dışı bırakma

sudo systemctl disable bluetooth.service

Bazı hizmetler başka hizmetler tarafından tekrar başlatılabilir. Hiçbir şekilde başlatılmasını istemiyorsak mask edilebilir:

sudo systemctl mask bluetooth.service

Ayrıca açılış sürecini grafiksel olarak değerlendirebilmek için [4]

systemd-analyse plot > plot.svg

Systemctl hakkında cheatsheat için [5] güzel bir kaynak.

Disk işleri
Önce sistemde hangi diskler var bulmak için:

$ sudo fdisk -l

Disk /dev/sda: 40 GiB, 42949672960 bayt, 83886080 sektör
Birimler: sektör'i 1 * 512 = 512 baytın
Sektör boyutu (montıksal/fiziksel): 512 bayt / 512 bayt
G/Ç boyutu (en düşük/en uygun): 512 bayt / 512 bayt
Disketikeri tipi: dos
Disk belirleyicisi: 0xa039b385

Aygıt      Açılış Başlangıç      Son   Sektör Boyut ld Türü
/dev/sda1  *           2048  2099199  2097152    1G 83 Linux
/dev/sda2           2099200 83886079 81786880   39G 8e Linux LVM

Disk /dev/mapper/fedora_localhost--live-root: 37 GiB, 39669727232 bayt, 77479936 sektör
Birimler: sektör'i 1 * 512 = 512 baytın
Sektör boyutu (montıksal/fiziksel): 512 bayt / 512 bayt
G/Ç boyutu (en düşük/en uygun): 512 bayt / 512 bayt

Disk /dev/mapper/fedora_localhost--live-swap: 2,1 GiB, 2202009600 bayt, 4300800 sektörBirimler: sektör'i 1 * 512 = 512 baytın
Sektör boyutu (montıksal/fiziksel): 512 bayt / 512 bayt
G/Ç boyutu (en düşük/en uygun): 512 bayt / 512 bayt

Kırmızı ile vurgulanan satırda görüleceği gibi sistemde sadece 40 GB'lık bir disk var (sda). Bunu ayrıca şu komutla da doğrulayabiliriz:

$ ll /dev/sd?
brw-rw----. 1 root disk 8, 0 Eki 31 17:08 /dev/sda

Bu diskin içindeki bölümler de mavi ile vurgulanan satırlarda görülen sda1 (1 GB) ve sda2 (39 GB). sda2'nin türünün LVM olduğuna dikkat! Kök (root) ve takas (swap) bölümleri bu ikisinden birisi de değil. sda2'nin içinde iki ayrı bölüm daha var; root (37 GiB) ve swap (2,1 GiB). Bu bilgiyi lsblk komutu ile de edinebiliriz:

$ lsblk

NAME                            MAJ:MIN RM  SIZE RO TYPE MOUNTPOINT
sda                               8:0    0   40G  0 disk
├─sda1                            8:1    0    1G  0 part /boot
└─sda2                            8:2    0   39G  0 part
  ├─fedora_localhost--live-root 253:0    0   37G  0 lvm  /
  └─fedora_localhost--live-swap 253:1    0  2,1G  0 lvm  [SWAP]
sr0                              11:0    1  1,3G  0 rom 

Biraz daha şekilli bir liste görebilmek için

$ lsblk -o NAME,KNAME,TYPE,SIZE,MOUNTPOINT

NAME                            KNAME TYPE  SIZE MOUNTPOINT
sda                             sda   disk   40G
├─sda1                          sda1  part    1G /boot
└─sda2                          sda2  part   39G
  ├─fedora_localhost--live-root dm-0  lvm    37G /
  └─fedora_localhost--live-swap dm-1  lvm   2,1G [SWAP]
sr0                             sr0   rom   1,3G

/dev/mapper klasörü altındaki dm-0 ve dm-1'i merak ettim:

$ ll /dev/mapper/
lrwxrwxrwx. 1 root root       7 Eki 31 10:17 fedora_localhost--live-root -> ../dm-0
lrwxrwxrwx. 1 root root       7 Eki 31 10:17 fedora_localhost--live-swap -> ../dm-1

Görüldüğü gibi fedora_localhost--live-root aslında /dev/dm-0'a kısayol, fedora_localhost--live-swap da /dev/dm-1'e kısayol.

Ayrıca dmsetup ile listeleme ile:

$ sudo dmsetup ls
fedora_localhost--live-swap    (253:1)
fedora_localhost--live-root    (253:0)

Bu bölümlerin herhangi biri hakkında daha fazla bilgiyi de dmsetup ile edinebiliriz:

$ sudo dmsetup info /dev/dm-1
Name:              fedora_localhost--live-swap
State:             ACTIVE
Read Ahead:        256
Tables present:    LIVE
Open count:        2
Event number:      0
Major, minor:      253, 1
Number of targets: 1
UUID: LVM-Bwl8Nw83iw3OjVwS9MVJZxXDm7WadBd1g5peulxJvJ3oSI9gbbpz1usck3vVNhKD

Aynı bilgiyi dmsetup info fedora_localhost--live-swap diyerek de alabilirdik.

Disk bilgileri /etc/fstab içinde bu şekilde geçiyor.

Fedora Administrator's Guide bir de partx komutunu vermiş:

$ sudo partx /dev/sda

NR   START      END  SECTORS SIZE NAME UUID
 1    2048  2099199  2097152   1G      a039b385-01
 2 2099200 83886079 81786880  39G      a039b385-02

Şu anda bağlanmış (mount) dosya sistemlerinin listesini almak için

$ findmnt

komutu kullanılabilir. Uzun bir ağaç verecek. Düz liste alabilmek için -l anahtarı kullanılabilir.

Disk bölümleri ne kadar kullanımda görmek için (-x ile tmpfs'i hariç tutarak):

$ df -h -x tmpfs
Dosyasistemi                              Boy  Dolu   Boş Kull% Bağlanılan yer
devtmpfs                                 972M     0  972M    0% /dev
/dev/mapper/fedora_localhost--live-root   37G  4,5G   30G   13% /
/dev/sda1                                976M  218M  692M   24% /boot

---

[1] https://fedoraproject.org/wiki/GRUB_2
[2] https://docs-old.fedoraproject.org/en-US/Fedora/26/html/System_Administrators_Guide/sec-Managing_DNF_Repositories.html
[3] https://www.linux.com/learn/cleaning-your-linux-startup-process
[4] http://0pointer.de/public/systemd-ebook-psankar.pdf
[5] https://fedoraproject.org/wiki/SysVinit_to_Systemd_Cheatsheet 

dd komutu, bs, count, skip ve seek kullanımı

Zamana zaman kullandığım dd komutunun parametereleri ile ilgili güzel bir örnek olacağını düşündüğüm aşağıdaki örneği kolay hatırlamak için kullanmak istiyorum.

dd komutu, bir giriş dosyasından (karakter bazlı bir cihaz da olabilir) verileri alıp başka bir dosyaya (karakter bazlı başkak bir cihaz da olabilir) yazmaya yarar. Aslında çok faydalı bir araç. Örnek olarak giriş dosyamız input.txt'nin 0'dan 9'a ve a'dan z'ye devam eden aşağıdaki gibi düz bir metin içerği olsun:

0123456789abcdefghijklmnopqrstuvwxyz

Bu dosyayı dd komutu ile aşağıdaki şekilde kopyalayabiliriz:

dd if=input.txt of=output.txt

Bu komutun ardından output.txt de aynen yukarıdaki gibi bir içeriğe sahip olacaktır. dd, giriş dosyasından her seferinde varsayılan olarak 512 byte okuyarak çıkış dosyasına yazar. Bu işlemi giriş dosyasının sonu gelene kadar yapar. Bizim dosyamız 512 byte'tan küçük olduğu için bu işlemi bir adımda bitirdi. bs parametresiyle bu varsayılan blok boyutunu değiştirebiliriz. Hatta count parametresiyle toplamda kaç blok kopyalayacağını da belirtebiliriz. Örneğin sadece baştan 15 karakteri alabilmek için bs=1 ve count=15 ile bu komutu tekrarlayalım.

dd if=input of=output bs=1 count=15

Bunun sonucunda output.txt şöyle olur:

0123456789abcde

Tam olarak 15 karakter. Her komut çalıştırmamızda da şöyle bir çıkış üretir:

15+0 records in
15+0 records out
15 bytes copied, 0,0000456 s, 45,8 kB/s

Giriş dosyasından 15 karater alıp çıkış dosyasına 15 karakter yazdığını ve işlem sürelerini vermiş.

İşler skip ve seek parametreleri girince daha eğlenceli hale geliyor. Eğer giriş dosyasındaki rakamları atlayıp doğrudan harfleri çıkışa yazmak isteseydik (yani girişten 10 karakter, ya da bs, atlamak isteseydik) şöyle yapmamız gerekirdi:

dd if=input.txt of=output.txt bs=1 skip=10

Bu komutun sonunda output.txt dosyamız şöyle olur:

abcdefghijklmnopqrstuvwxyz

Dahası var. Eğer rakamları da bu alfabenin sonuna yazmak istiyorsak bu sefer giriş dosyasından 10 karakter okuyup, bu sefer de çıkış dosyasındaki ilk 26 karakteri atlayıp daha sonra yazmasını söylememiz gerekirdi. Bunu da seek parametresiyle yapmamaız gerekir.

dd if=input.txt of=output.txt bs=1 count=10 seek=26

Bu noktaya kadar output.txt dosyasının hep üzerine yazmıştık. Ama seek parametresini kullanmaya başlayınca durum değişecek. Belirtilen sayıda (10) karaktere dokunulmayıp, o sayıdan sonrasının (11) üzerine yazılmaya başlanacak. Bu komutun sonunda da çıkış dosyamız aynen şöyle olur:

abcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789

Burada count=10 giriş dosyasından sadece rakamların okunmasını sağladı.

Bir başka güzel özelliği de girişten okuyup çıkışa yazmadan önce dönüştürme yapıyor olması. Örneğin girişteki karakterlerin hepsini büyük harfe çevirmesini istiyorsak conv=ucase parametresini kullanabiliriz.

dd if=input.txt of=output.txt conv=ucase

Benzer şekilde küçük harfe çevirmek için de lcase kullanılabilir.

Bazı durumlarda da giriş dosyasındaki her iki byte çiftinin yerlerini değiştirmek gerekir. Bu durumda conv=swab kullanılmalı:

dd if=input.txt of=output.txt bs=2 conv=swab

Çıkış şöyle olur:

1032547698badcfehgjilknmporqtsvuxwzy

Kullanım alanları bununla kısıtlı değil. Örnek olarak bir disk bölümünün yedeğini almak için:

# dd if=/dev/sda1 of=/home/username/part1_backup.img

Gerektiği anda da bu yedeği kullanarak disk bölümünü tekrar oluşturmak için

# dd if=/home/username/part1_backupimg of=/dev/sda1

Bu dosya elbette çok fazla yer kaplayabilir. Yedek alırken bir de gzip ile sıkıştırmak için:

# dd if=/dev/sda1 | gzip > /home/username/part1_backup.gz

ya da bzip ile sıkıştırmak için

# dd if=/dev/sda1 | bzip2 --best > /home/username/part1_backup.bz2

Bu sıkıştırılmış dosyayı kullanarak disk bölümünü tekrar oluşturmak için ise

# gunzip -c /home/username/part1_backup.gz | dd of=/dev/sda1

Uzun işlemlerde sürecin neresindeyiz, işlemin kaçta kaçı bitti, görmek istersek status=progress anahtarını kullanabiliriz.

Büyük disklerle çalışırken bs=64K kullanılması önerilmiş.  conv=noerror,sync gibi seçeneklerle hatlar olsa bile devam etmesi ve eşzamanlı giriş/çıkış (syncronized I/O) kullanılabileceği de belirtilmiş.

Daha başka özellikler için bakınız man dd.

Diskteki önyükleyiciyi bulmak

Bir diskin başında veya bir partition'ın başında önyükleyici var mı, yok mu nasıl anlarız? [1] ve [2]'de basit iki yöntem verilmiş.

Birincisinde dd komutunu kullanarak diskin ilk 512 byte'lık alanı okunuyor. Daha sonra bu alanın içeriği strings komutuna yönlendiriliyor:

# dd bs=512 count=1 if=/dev/sda 2>/dev/null | strings

Benim diskimin başında grub2 yüklüydü, şöyle bir çıktı verdi:

ZRr=
`|f   
\|f1
GRUB
Geom
Hard Disk
Read
 Error

Grub yüklü olmayan disk bölümlerinde hiçbir sonuç vermedi.

İkinci yöntemde ise file komutu ile diskin (veya bölümün) başı okunuyor. Benim bilgisayarımda şu çıktıyı verdi:

# file -s /dev/sda

/dev/sda: DOS/MBR boot sector

Bunların hiçbiri diskin (veya bölümün) başında çalışan bir önyükleyici bulunduğunun kanıtı olamaz. Yalnızca başarılı veya başarısız bir yükleme girişimi olmuş mu sorusunun yanıtı olabilir.
---
[1] https://serverfault.com/questions/61400/how-do-i-tell-if-grub-is-installed-on-a-device#289154
[2] https://superuser.com/questions/466086/how-can-i-discover-which-bootloader-is-installed-where

Fedora ve Netflix ve hatta başka şeyler

Olay sadece Netflix ile ilgili değil, genel olarak DRM içeriğine sahip tüm siteler için geçerli. Muhtemelen sadece Fedroa ile de ilgili değil, diğer linux dağıtımlarında da aynı şey olabilir. Sorun şu ki ne Netflix videoları, ne de diğer sayısal hak yönetimi diye tercüme edilebilecek DRM nanesine sahip içerik oynatılamıyor. "Netflix video player unavailable" mesajı eşliğinde F7355-1204 hata kodu gösteriliyor. Netflix yardım sayfalarından şu sayfaya ulaştım, ama çok açıklayıcı değil.

Sonra Netflix'in sitesindeki canlı desteğe girip yazdım, hangi codec'i yüklemeliyim diye, oradan da faydalı bir öneri çıkmadı. HTML5 premium codec'ler linux'ta yok falan dediler.

Youtube videolarını falan oynatabiliyordum ama youtube.com/html5 adresine girince farkettim ki aslında H264 eksiğimiz var.

Bu adrese Windows'dan girince şöyle bir ekran çıkıyor.

Demek ki önce H.264 kodeğini bulmak lazım. Derken şu sayfaya denk geldim. Burada deniyor ki, Fedora'da ffmpeg paketi kurulu gelmiyor. Denemek için

# dnf list installed ffmpeg-libs

ile bakmak lazım. Bende yok dedi. Nasıl kuracağız? Yine aynı sayfada Tom G. riken.jp adresinden linkler vermiş. Ben onun yerine rpmfusion repository'sini eklemeyi tercih ettim. Hem free hem de non-free depoları kurmak için şunu kullanmak önerilmiş hem Fedora sitesinde, hem de RPMFusion sitesinde:

# dnf install https://download1.rpmfusion.org/free/fedora/rpmfusion-free-release-$(rpm -E %fedora).noarch.rpm https://download1.rpmfusion.org/nonfree/fedora/rpmfusion-nonfree-release-$(rpm -E %fedora).noarch.rpm

Bundan sonra bir kez

# dnf check-update

ardından da

# dnf install ffmpeg-libs

yaptıktan sonra herşey sorunsuz çalışmaya başladı.

şu sayfada rpmfusion "decent repo" olarak sınıflandırılmış. Ayrıca RpmFusion.org'un şu sayfasında ise kendilerinin bağımsız bir depo olmadıklarını, Fedora'nın depolarının bir uzantısı olarak düşünülmesi gerektiğini yazmışlar.

Linux'ta ağ durumu inceleme

Kullandığımız bilgisayar arka planda ne işler yapıyor? Hangi adresler ile iletişime geçmiş, ne kadar veri trafiği olmuş? Bu gibi soruların cevaplarını bulmak lazım.

İlk iş netstat ile (Fedora'da net-tools paketi ile kurulur) bir durum incelemesi yapmak. Önce etkin bağlantıları inceleyelim:

# netstat -tpn

Burada
 -t : tcp bağlantılarını göster
 -n : isimler yerine sayıları kullan (DNS ters sorgusu yapma)
 -p : ilişkili programları da göster

Dinleyen bağlantıları görmek istersek de:

# netstat -l

kullanılabilir.

Bundan sonraki adımda tcptrack kullanılabilir:

# tcptrack -i wlan0

ki bu komut ile hangi adresi ile ne kadar trafik var görülebilir. Diyelim ki listelenecek bağlantıları belli bir IP adresi ile yapılan bağlantılar ile sınırlamak istiyoruz. Bu durumda

# tcptrack -i wlan0 src or dst 192.168.1.1

yazılarak sadece 192.168.1.1 IP adresinden gelen ve bu adrese giden trafiğin görüntülenmesi sağlanabilir. Nispeten biraz daha görsellik ile bantgenişliğini izlemek için de iftop kullanılabilir:

# iftop -i wlan0

Bu komut terminalde çubuk grafikleri kullanarak hangi IP adresinin ne kadar bantgenişliği kullandığını gösterebilir. Her satır için tablonun sağında 3 sütun yer alır. Bu sütunlar soldan sağa 4, 10 ve 40 saniyelik aralıklardaki toplam trafiği gösterir. Her bağlantı için üstte (sağa doğru ==> ok ile) giden trafik miktarı, altta (sola doğru <== ok ile) gelen trafik miktari gösterilir. Ekranın en altında ise toplam giden gelen ve genel toplam bilgileri yer alır.

Diyelim ki bu yetmedi. Belli bir IP adresi ile gerçekleşen paketlerin içini görmek istiyoruz. Bu durumda da tcpdump [1] kullanılabilir (kurmak için dnf install tcpdump):

# tcpdump -i wlan0 src 192.168.1.1

# tcpdump -i wlan0 udp and host 192.168.1.5

# tcpdump -i wlan0 src port 1025

# tcpdump -i wlan0 icmp 

gibi komutlarla ile gelen trafik, veya src'yi dst ile değiştirerek giden trafik yakalanabilir.

2019-08-26 Ek: Dışarıya doğru yapılan tüm bağlantıları görmek için

ss -tp state establishd

Bu komut ile çok fazla sayıda satır çıkabilir. Aralarından sadece 443 portunu kullananları görmek için

ss -tp state established dst :443 

hem 443 hem de 80 numaralı portları görmek için

ss -tp state established '( dport = :80 or dport = :443 )' 

Bir IP adresine yapılan bağlantı hangi süreç tarafından yapılmış görmek için alternatif olarak ss komutu kullanılabilir. Örneğin

# ss -rep dst 104.199.64.98
Netid  State  Recv-Q  Send-Q   Local Address:Port                   Peer Address:Port  
tcp    ESTAB  0       0        ozm-fed:59624    98.64.199.104.bc.googleusercontent.com:tripe   users:(("spotify",pid=4593,fd=116)) uid:1000 ino:82443 sk:317 <->

Burada kırmızı ile işaretlenen pid bu IP adresine bağlanan sürecin kimliği. Bu kimlik ile süreci bulmak için

$ ps -p 4593

  PID TTY          TIME CMD
 4593 tty2     00:00:55 spotify

Sonucuna erişebiliriz.

---

[1] https://danielmiessler.com/study/tcpdump/#source-destination

Reklam engelleme kuralları

Reklamlar, aslında web'deki ücretsiz içeriğin çarklarını döndüren itici güç. Bu sebeple sade bir reklamın kimseye zararı dokunmaz. Ama internetteki egemen güçlerin ellerindeki çok değerli ve hasass verileri reklam amaçlı kullanmalarının ardından ortada bir dengesizlik oluştu. Hiç farketmeden bizi bizden daha iyi tanıyan internetin "büyük abileri" tarayıcımızın kenarında bizim geçen sene aldığımız ayakkabının benzeri ayakkabı reklamlarını döndürmeye, başka bir sitede sepete eklediğimiz ama henüz satın almasını tamamlamadığımız başka ürünlerin hatırlatmalarını göstermeye başladı. Bu aslında, reklam veren ile hedef kitle arasındaki dengenin bozulduğuna dair bir işaret, sanal dünyanın dönüm noktalarından birisiydi.

Derken reklam engelleyici eklentiler popüler olmaya başladı. Bir haber sitesine girdiğimizde ilgilendiğimiz haberden önce internet operatörümüzün gözümüze soka soka tam sayfa verdiği ilanı en az 10 saniye görmek zorunda bırakılmamız, tatil ve otel bilgileri sunan web sitesinin günde 50 kere görmek zorunda kaldığımız aynı reklamı bizi bu eklentileri kurmaya itti. Sonuçta da şu anda basit bir blog'a bile girsek blog sahibi "bu sayfayı döndürebilmem için reklam almam gerekiyor, lütfen reklam engelleyicinizi kapatır mısınız" türünde mesajlar görüntülemeye başladı.

Ben bu noktada kullanıcıların haklı olduğunu düşünüyorum. Bizi kukla gibi kullanarak ürettikleri her ürünü satabileceklerini düşünerek ilk kurşunu tüketicinin karşısında yer alan konsorsiyum sıktı. Bu durumda tüketicinin de kendini korumaya hakkı var.

Gelelim işin teknik tarafında. Uzun yıllardır AdBlockPlus (ABP) kullandım. Ama git gide surf yapmanın zorlaştığını düşündüğüm bir anda farkettim ki aslında internette gezinmemi zorlaştıran o masum eklentiymiş. Aşırı işlemci ve bellek tüketen bu illetten kurtuldum. Şu anda uBlock Origin kullanıyorum.

Temelde kurallar aynı. ABP veya uBlock için oluşturulmuş genel listeler var. Ama ben daha çok özel birkaç kural yazmak ile ilgileniyorum. Bu konuyla ilgili aşağıdaki tabloyu hazırladım.

Kural	Engelleyeceği	Engellenmeyecek
reklam	içinde reklam geçen tüm adresler
swf|	http://www.adres.com/reklam.swf	http://adres.com/swf/icerik.htm
||adres.com	http://adres.com, https://adres.com, http://tr.adres.com
||adres.com^	htttp://adres.com, https://www.adres.com:8080	http://adres.com.tr
##.reklam	<div class="reklam">, <p class="reklam">
###reklam	<div id="reklam">, <table id="reklam">
##reklam	<reklam>
##table[width="80%"]	<table width="80%">	<table>
~https://adres.com/reklam		https://adres.com/reklam
##div[title^="rek"]	<div title="reklam">, <div title="reklamlar">	<div title="renkli">
##div[title$="lam"]	<div title="reklam">, <div title="toplam">	<div title="reklamlar">
/^https?://192.168.1.*/	192.168.1.0/24 IP bloğu [bkz reddit]	192.168.2.0/24

Ek 2022-07-04:

Bütün bu kurallara ek olarak, kuralın başındaki @@ operatörü, engellemeyi kaldırır. Örneğin

||adres.com

ile adres.com alan adındaki tüm içeriği engellemişken

@@||adres.com/script

sadece adres.com/script'i engellemeden hariç tutar.

Fedora'da rpm komutu

Bilindiği gibi Fedora, paket yönetiminde RPM (RedHat Package Manager) formatını kullanıyor. Paket yönetiminde dnf gibi çevrim içi ve bağımlılık denetimi yapmadan tekil paketlerin kurulumu ve rpm formatında paket yaratmak için rpm adında bir araç da sunuluyor. Bu aracın kullanımı ile ilgili birkaç anahtara göz atalım.

Diyelim ki elimizde Firefox'un firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm paketi var. Bunu kurmak istiyoruz. Kullanmamız gereken komut

rpm -i firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

olacak. Ayrıntılı çıktı için -v (verbose) ve paketin açılışı ile ilgili ek bilgiler için -h (hash marks) anahtarları da kullanılabilir. Kurulum aşamasına geçmeden önce paketin imzasının geçerliliğini doğrulamak için -checksig anahtarı kullanılabilir.

rpm -checksig firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

Bu yöntem dnf gibi çevrim içi paketin bağımlılıklarını kontrol edip yüklemeyecektir. Bunun için kurulu paketin bağımlılıklarını kontrol etmek istersek yapmamız gereken

rpm -qpR firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

Burada -q (query) paketi sorgulamak için,  -p (capabilities provided) paketin sunduğu özellikleri listelemek için, -R (capabilities this package depends on) paketin bağımlı olduğu özellikleri sorgulamak için eklendi.

Bir paket, bağımlı olduğu diğer paketler kurulmadan kurulamaz. Ama rpm'in -nodeps anahtarını kullanarak paketi bağımlılıklarını görmezden gelerek kurmaya zorlayabiliriz. Bu durumda kurduğumuz paket, bağımlılıklarını sağlamadan yine çalışmayacaktır. Ama bağımlılıkları sonradan sağlamayı isteyerek kurmak istenmesi durumunda gerekebilir.

rpm -ivh -nodeps firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

Bir paketin sisteminizde kurulu olup olmadığını sorgulamak için

rpm -q firefox

kullanılabilir. Bunun sonucunda paket kurulu değilse

package firefox is not installed

çıktısı verir. Kurulu ise uyan paketin tam adını yazar:

firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

gibi. Görüldüğü gibi burada paketin sürüm ve platform bilgisi içermeyen adını kullanarak da sorgu yapabiliyoruz. Tab tuşuyla tamamlama da kullanılabiliyor.

"Kurulu" bir paketin tüm içeriğini sorgulamak için ise -ql kullanılabilir.

rpm -ql firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

Sistemdeki kurulu tüm paketleri sorgulamak için

rpm -qa

Bir paketi yükseltmek (güncellemek) için -U ile birlikte -v (verbose) ve -h (hash marks) anahtarları kullanılabilir:

rpm -Uvh firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm

Bu komut ile güncellenene sürüm ile eski sürüm aynı anda sistemde kalabilir, yenisi ile ilgili bir sorun olursa eskisi kullanılabilir denmiş, denemedim.

Bir paketi kaldırmak için -e (erase) anahtarı kullanılabilir. Paketi bağımlılıklarına bakmaksızın kaldırmak için kaldırmak için ise yine -nodeps anahtarı kullanılabilir.

rpm -evv -nodeps firefox

Sistemde bir sürü dosya var. Bu dosyaların bir tanesinin hangi paketle geldiğini merak ediyoruz. Bunu bulmak için kullanacağımız komut şu:

rpm -qf /usr/lib/libdl.so.2

Sonuç olarak tüm paket ismini döner, aşağıdaki gibi:

glibc-2.25-12.fc26.i686

Kurulu bir paket hakkında ayrıntılı bilgi sorgusu için -qi (query info) kullanılır. Örneğin yukarıda çıkan glibc paketini sorgulayalım.

$ rpm -qi qlibc
Name        : glibc
Version     : 2.25
Release     : 12.fc26
Architecture: x86_64
Install Date: Wed 15 Nov 2017 01:09:18 AM EST
Group       : System Environment/Libraries
Size        : 13990324
License     : LGPLv2+ and LGPLv2+ with exceptions and GPLv2+
Signature   : RSA/SHA256, Wed 11 Oct 2017 12:22:14 PM EDT, Key ID 812a6b4b64dab85d
Source RPM  : glibc-2.25-12.fc26.src.rpm
Build Date  : Wed 11 Oct 2017 09:05:41 AM EDT
Build Host  : buildhw-06.phx2.fedoraproject.org
Relocations : (not relocatable)
Packager    : Fedora Project
Vendor      : Fedora Project
URL         : http://www.gnu.org/software/glibc/
Summary     : The GNU libc libraries
Description :
The glibc package contains standard libraries which are used by
multiple programs on the system. In order to save disk space and
memory, as well as to make upgrading easier, common system code is
kept in one place and shared between programs. This particular package
contains the most important sets of shared libraries: the standard C
library and the standard math library. Without these two libraries, a
Linux system will not function.

Bu kurulu bir paket için sorguydu. Kurulmamış, elimizde rpm uzantılı kurulum dosyası olan bir paket için ayrıntlı bilgi sorgulaması için ise -qip (query info package) kullanılır.

$ rpm -qip firefox-57.0.1-1.fc26.x86_64.rpm
Name        : firefox
Version     : 57.0.1
Release     : 1.fc26
Architecture: x86_64
Install Date: (not installed)
Group       : Unspecified
Size        : 208973671
License     : MPLv1.1 or GPLv2+ or LGPLv2+
Signature   : RSA/SHA256, Fri 01 Dec 2017 02:45:19 AM EST, Key ID 812a6b4b64dab85d
Source RPM  : firefox-57.0.1-1.fc26.src.rpm
Build Date  : Thu 30 Nov 2017 07:54:13 AM EST
Build Host  : buildvm-16.phx2.fedoraproject.org
Relocations : (not relocatable)
Packager    : Fedora Project
Vendor      : Fedora Project
URL         : https://www.mozilla.org/firefox/
Summary     : Mozilla Firefox Web browser
Description :
Mozilla Firefox is an open-source web browser, designed for standards
compliance, performance and portability.

Bir de bazen bozulan rpm veritabanını tekrar oluşturma bilgisi verilmiş, yazının sonunda görülen referans belgede. O da şöyle:

# cd /var/lib
# rm __db*
# rpm --rebuilddb
# rpmdb_verify Packages

2025-04-20 Ek: Bir paketin bağımlılıklarını görmek için

tracker miners paketinin ihtiyaç duyduğu paketler:

rpm -q --whatprovides tracker-miners

tracker-miners paketine ihtiyaç duyan paketler:

rpm -q --whatrequires tracker-miners 

---
[1] https://lintut.com/how-to-use-rpm-command-on-linux/